हजारो उद्योग, लाखो कामगार आणि आग लागल्यावरच यंत्रणा जागी होणार का? UdyogNewsच्या तपासणीत कायदा, उद्योगांची जबाबदारी आणि प्रशासनाच्या भूमिकेत महत्त्वाची दरी समोर

पुणे | UdyogNews Investigative Report

चाकण, भोसरी, तळवडे, पिंपरी-चिंचवड आणि पुणे जिल्ह्याच्या औद्योगिक पट्ट्यात हजारो कारखाने सुरू आहेत. मोठ्या कंपन्यांपासून छोट्या fabrication units, powder coating units, warehouses, chemical handling units, engineering workshops आणि ancillary unitsपर्यंत औद्योगिक परिसराचा विस्तार झाला आहे.

या उद्योगांमध्ये आग लागल्यास जीवितहानी आणि कोट्यवधींचे नुकसान होऊ शकते.

पण UdyogNewsच्या तपासणीत एक महत्त्वाचा मुद्दा समोर आला आहे—

Fire Safety ही फक्त MIDCची जबाबदारी नाही… आणि फक्त उद्योगांचीही नाही.

उद्योगाने सुरक्षा व्यवस्था उभी करून ती कायम कार्यक्षम ठेवणे बंधनकारक आहे; तर संबंधित सक्षम प्राधिकरणाला कायद्यानुसार तपासणी, notice आणि enforcement करण्याचे अधिकार आहेत.

याच दोन जबाबदाऱ्यांच्या मधली जागा आज सर्वात मोठा प्रश्न बनली आहे.

---

🔎 कायदा नेमका काय सांगतो?

Maharashtra Fire Prevention and Life Safety Measures Act, 2006 संपूर्ण महाराष्ट्रातील fire-prevention frameworkचा प्रमुख कायदा आहे. महाराष्ट्र Fire & Emergency Servicesच्या अधिकृत संकेतस्थळावर Act, Rules आणि amendments उपलब्ध आहेत.

कायद्याच्या Section 3 नुसार लागू होणाऱ्या classified buildingsमध्ये owner किंवा occupier वर fire prevention आणि life-safety measures उपलब्ध करून देण्याची आणि ती सतत चांगल्या व कार्यक्षम स्थितीत ठेवण्याची जबाबदारी आहे.

म्हणजे—

Fire extinguisher लावला आणि फोटो काढला म्हणजे compliance संपली नाही.

Fire pump चालू आहे का?

Hydrant system कार्यरत आहे का?

Alarm system काम करतोय का?

Emergency exit मोकळा आहे का?

Fire-fighting equipmentची देखभाल झाली आहे का?

ज्वलनशील पदार्थ सुरक्षित पद्धतीने ठेवले आहेत का?

ही जबाबदारी उद्योगाची आहे.

---

📋 मग सहा महिन्यांचे Form-B काय आहे?

इथेच अनेक ठिकाणी “Fire Audit” आणि “Fire Compliance Certificate” यांची गल्लत होते.

2009 च्या Rules मधील Form-B मध्ये owner/occupier कडून Fire Prevention and Life Safety Measuresच्या maintenanceसाठी January आणि July मध्ये सहामाही certificate देण्याची व्यवस्था आहे. त्यामध्ये Licensed Agencyने केलेल्या inspectionचा तपशील आणि installations चांगल्या स्थितीत असल्याचे certification नमूद आहे.

म्हणजे उद्योगाने फक्त “आमच्याकडे Fire Extinguisher आहेत” असे सांगणे पुरेसे नाही.

Inspection + maintenance + certification + record keeping ही compliance chain महत्त्वाची आहे.

---

🚨 2023 नंतर आणखी एक महत्त्वाचा बदल

2023 च्या amendmentने कायद्यात Section 45A — Fire and Life Safety Audit of certain buildings आणले.

या तरतुदीनुसार Section 45 मध्ये नमूद केलेल्या विशिष्ट occupancies/buildingsसाठी licensed Fire & Life Safety Auditorमार्फत audit करण्याची तरतूद करण्यात आली असून, त्यानंतर audit दर दोन वर्षांनी करण्याची तरतूद आहे.

यात मोठ्या/high-hazard industrial buildingsसाठी स्वतंत्र निकष आहेत. उदाहरणार्थ Section 45 मध्ये moderate-hazard industrial buildingसाठी 30,000 sq.m. किंवा त्यापेक्षा जास्त built-up area आणि high-hazard industrial buildingसाठी 10,000 sq.m. किंवा त्यापेक्षा जास्त built-up area यांसारख्या thresholdsचा उल्लेख आहे.

त्यामुळे एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट:

प्रत्येक छोट्या कारखान्याला Section 45A अंतर्गत दोन वर्षांनी “Fire & Life Safety Audit” लागू होतो, असा दावा करता येणार नाही.

पण याचा अर्थ असा अजिबात नाही की छोट्या उद्योगांना Fire Safetyच्या नियमांतून सूट आहे.

Section 3ची लागू होणारी fire-safety जबाबदारी कायम राहते.

---

🏭 MIDC असो किंवा MIDCबाहेरील उद्योग — जबाबदारी टळत नाही

याच ठिकाणी UdyogNewsच्या तपासाला नवा angle मिळतो.

सामान्य समज असा असतो की—

“कारखाना MIDCमध्ये आहे म्हणजे Fire Safetyची जबाबदारी MIDCची.”

हे अर्धसत्य आहे.

MIDC परिसरात Fire Approval/NOC आणि compliance frameworkमध्ये MIDCची भूमिका आहे. पण उद्योगाच्या premisesमध्ये fire prevention systems उपलब्ध ठेवणे, त्यांची देखभाल करणे आणि आवश्यक compliance पूर्ण करणे ही owner/occupierचीही कायदेशीर जबाबदारी आहे.

कायद्याच्या Section 5मध्ये Director, Chief Fire Officer किंवा nominated officerला आवश्यकतेनुसार inspection करण्याचा अधिकार आहे. उद्योग सुरू असताना life/property safety सुनिश्चित करण्यासाठी inspection करण्याची तरतूदही आहे.

म्हणजे जबाबदारीचे तीन स्तर आहेत:

उद्योग → Safety व्यवस्था व maintenance

Licensed Agency/Auditor → आवश्यक inspection/certification

सक्षम प्राधिकरण → oversight, inspection आणि enforcement

यापैकी एकही कडी कमजोर पडली तर संपूर्ण safety chain धोक्यात येऊ शकते.

---

💥 आणि इथेच पुण्याच्या MIDC पट्ट्यात प्रश्न गंभीर होतो

2025 मधील Bhosari MIDCमधील fatal fireनंतर प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात Pimpri-Chinchwadच्या औद्योगिक क्षेत्रातील Fire Safetyवर गंभीर चिंता व्यक्त झाली.

उपलब्ध वृत्तानुसार, MIDCचे Fire Officer यांनी industrial unitsना सहा महिन्यांनी fire-safety audit करण्याची आवश्यकता असल्याचे सांगितले; त्याच अहवालात “ground inspections” होत नसल्याचे आणि audit report submission mandatory असल्याचे नमूद करण्यात आले.

हा दावा UdyogNewsने स्वतंत्रपणे “सर्व उद्योगांची तपासणी होत नाही” असा निष्कर्ष म्हणून मांडलेला नाही.

तो संबंधित अधिकाऱ्यांच्या सार्वजनिक वक्तव्याचा संदर्भ आहे.

आणि म्हणूनच प्रश्न आणखी गंभीर होतो—

जर compliance report आहे, तर त्याची ground-level सत्यता कशी पडताळली जाते?

---

⚠️ 5,000+ औद्योगिक युनिट्स आणि preventive safetyचा प्रश्न

त्याच अहवालात Pimpri-Chinchwadच्या MIDC क्षेत्रात 5,000 पेक्षा अधिक industrial units असल्याचा संदर्भ आहे.

अहवालात illegal LPG use आणि waste burningसारख्या fire-risk बाबींचाही उल्लेख करण्यात आला.

म्हणजे एका बाजूला हजारो उद्योग.

दुसऱ्या बाजूला fire complianceची जबाबदारी.

आणि तिसऱ्या बाजूला emergency response.

पण preventive inspection आणि actual compliance यातील अंतर किती आहे, याची consolidated सार्वजनिक आकडेवारी सहज उपलब्ध दिसत नाही.

हीच UdyogNewsच्या तपासाची खरी सुरुवात आहे.

---

🚨 आता प्रश्न फक्त MIDCचा नाही

चाकण आणि भोसरी MIDCमधील उद्योगांवर चर्चा करताना आणखी मोठा प्रश्न दुर्लक्षित राहतो—

MIDCच्या बाहेर असलेल्या industrial unitsचे काय?

पुणे जिल्ह्यात अनेक उद्योग MIDCच्या अधिकृत industrial estatesच्या बाहेर आहेत.

Industrial sheds.

Private industrial parks.

Warehouses.

Engineering units.

Fabrication units.

Chemical/process units.

Logistics आणि storage premises.

Mixed-use industrial areas.

हे सर्व उद्योग Fire Safetyच्या दृष्टीने सुरक्षित आहेत का?

MIDCच्या बाहेर असल्यामुळे Fire Act लागू होत नाही, असा कोणताही सरसकट अर्थ कायद्यातून निघत नाही.

कायद्यातील “building” आणि fire/life-safety framework हे संबंधित premises/buildingच्या classification आणि लागू कायदेशीर तरतुदींशी जोडलेले आहे.

म्हणून MIDCच्या बाहेरचा उद्योगही स्वतःची fire-safety compliance तपासण्यापासून मुक्त होत नाही.

---

🔥 सर्वात धोकादायक गैरसमज कोणता?

“आमच्याकडे Fire NOC आहे, म्हणजे आम्ही पूर्ण सुरक्षित आहोत.”

नाही.

Fire safety ही एक continuous obligation आहे.

आज pump चालू आहे म्हणजे सहा महिन्यांनीही तो चालू असेलच असे नाही.

आज emergency exit मोकळा आहे म्हणजे उद्या त्याच ठिकाणी raw material ठेवले जाणार नाही याची हमी नाही.

आज extinguisher valid आहे म्हणजे त्याची servicing पुढेही वेळेवर होईलच असे नाही.

आज warehouseमध्ये मर्यादित stock आहे म्हणजे उद्या storage capacity वाढणार नाही असेही नाही.

म्हणूनच maintenance, inspection, certification आणि enforcement या चारही गोष्टी महत्त्वाच्या ठरतात.

---

🧨 UdyogNewsच्या तपासात सापडलेला सर्वात महत्त्वाचा विरोधाभास

कायदा:
Owner/occupierवर fire safetyची जबाबदारी.

Rules:
नियमित compliance certificationची व्यवस्था.

2023 amendment:
विशिष्ट मोठ्या/high-risk buildingsसाठी Fire & Life Safety Auditची स्वतंत्र तरतूद.

MIDC system:
Fire Approval/NOC आणि compliance documentation.

Ground realityचा उपलब्ध सार्वजनिक संदर्भ:
Pimpri-Chinchwad MIDCमध्ये routine ground inspectionsबाबत संबंधित अधिकाऱ्यांचे गंभीर विधान.

आणि या सगळ्याच्या मध्ये—

पुणे जिल्ह्यातील एकूण industrial fire-safety complianceचे एकत्रित, सहज उपलब्ध चित्र कुठे आहे?

हा प्रश्न आता फक्त प्रशासनाला नाही.

उद्योग संघटनांना, factory ownersना, occupiersना, licensed agenciesना आणि enforcement authoritiesना समानपणे लागू होतो.

---

🎯 UdyogNews Investigation: पुढचा टप्पा

UdyogNews आता “MIDC दोषी” किंवा “उद्योग दोषी” असा एकतर्फी निष्कर्ष काढत नाही.

आमचा तपास चार स्तरांवर आहे:

1️⃣ INDUSTRY

किती unitsकडे आवश्यक fire systems आहेत आणि ते प्रत्यक्ष कार्यरत आहेत?

2️⃣ LICENSED AGENCY

Inspection आणि certification प्रत्यक्ष site conditionवर आधारित आहे का?

3️⃣ MIDC / FIRE AUTHORITY

Inspection, notices आणि enforcement किती झाले?

4️⃣ NON-MIDC INDUSTRIES

MIDCबाहेरील industrial establishmentsमध्ये Fire Safety complianceची स्थिती काय आहे?

---

🔥 कारण Fire Safetyचा खरा अर्थ NOC नाही

Fire Safetyचा अर्थ — आग लागलीच तर माणूस जिवंत बाहेर पडला पाहिजे.

त्यासाठी certificateपेक्षा working system महत्त्वाचा.

Reportपेक्षा actual inspection महत्त्वाची.

NOCपेक्षा continuous maintenance महत्त्वाचे.

आणि आग लागल्यानंतरची Fire Brigadeपेक्षा—

आग लागण्यापूर्वीचा preventive safety system अधिक महत्त्वाचा.

चाकण असो, भोसरी असो किंवा MIDCच्या बाहेरील औद्योगिक पट्टा—

आता Fire Safetyकडे “कागद आहे का?” या प्रश्नातून नाही, तर “यंत्रणा प्रत्यक्ष चालते का?” या प्रश्नातून पाहण्याची वेळ आली आहे.

UdyogNews.in — उद्योगांच्या कागदपत्रांपासून Ground Realityपर्यंत.