पिंपरी-चिंचवड | विशेष तपासणी रिपोर्ट — UdyogNews.in

इंद्रायणी नदीतील प्रदूषणावरून पुन्हा एकदा MPCB, PMRDA आणि पाटबंधारे विभागाकडे बोट दाखवण्यापेक्षा पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिकेच्या हद्दीतील प्रत्यक्ष प्रदूषणाचे स्रोत शोधून त्यावर कारवाई करण्याची गरज निर्माण झाली आहे. विशेषतः तळवडे–चिखली–कुदळवाडी–मोशी परिसरातून नदीकडे जाणारे नाले, सांडपाणी आणि संभाव्य औद्योगिक सांडपाणी यावर PCMCने थेट जबाबदारी स्वीकारून पारदर्शक कारवाई करणे आवश्यक आहे.

अलीकडेच आळंदी परिसरात इंद्रायणी नदीत मोठ्या प्रमाणात मासे मृत आढळल्याने नदी प्रदूषणाचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे.

NGTच्या नोंदीत PCMCच्या 18 किमी पट्ट्याचा स्पष्ट उल्लेख

राष्ट्रीय हरित लवादासमोरील नोंदींमध्ये PCMCच्या हद्दीत इंद्रायणी नदीचा सुमारे 18 किमीचा अत्यंत प्रदूषित पट्टा असल्याचे नमूद झाले आहे. या भागातील स्थानिक नाले आणि घरगुती सांडपाणी हे प्रदूषणाचे महत्त्वाचे स्रोत असल्याचे नोंदवले गेले आहे. PCMCच्या विद्यमान STPमध्ये सुधारणा करण्याची तसेच सांडपाणी नदीत जाणार नाही याची जबाबदारी स्थानिक स्वराज्य संस्थांवर असल्याचेही नोंद आहे.

त्यामुळे PMRDAचा नदी सुधारणा प्रकल्प, पाटबंधारे विभागाची नदीतील नैसर्गिक प्रवाह/गाळ व्यवस्थापनाची भूमिका आणि MPCBची नियामक भूमिका वेगळी असली, तरी PCMCच्या हद्दीतून नदीत जाणाऱ्या नागरी सांडपाण्याच्या स्रोतांवर PCMCची प्रत्यक्ष जबाबदारी नाकारता येत नाही.

MPCBची भूमिका काय?

MPCB ही प्रदूषण नियंत्रणाची वैधानिक नियामक संस्था आहे. मात्र अधिकृत नोंदीनुसार PCMC क्षेत्रासाठी स्वतंत्र SRO – Pimpri-Chinchwad कार्यालय कार्यरत आहे आणि त्याच्या कार्यक्षेत्रात PCMCसह MIDC Pimpri, Bhosari आणि Akurdi येतात.

म्हणजेच MPCBने औद्योगिक युनिट्सवर परवाने, नमुने, तपासणी व कायदेशीर कारवाई करणे अपेक्षित आहे; परंतु प्रत्येक नाल्याचा उगम, अनधिकृत जोडणी, ड्रेनेज नेटवर्क आणि नदीत जाणारा प्रवाह प्रथम स्थानिक पातळीवर शोधणे PCMCच्या यंत्रणेसाठी अधिक व्यवहार्य आहे.

PCMCकडेच सर्वात महत्त्वाची ‘ग्राउंड माहिती’

PCMCच्या अधिकृत पर्यावरण अभियांत्रिकी विभागाच्या माहितीनुसार नदी पुनरुज्जीवन, इंटरसेप्टर सीवर, पंपिंग स्टेशन, STP, नदी प्रदूषण, River Squad आणि MPCBशी संबंधित कामकाजासाठी स्वतंत्र अधिकारी/अभियंते कार्यरत आहेत.

म्हणून प्रश्न असा आहे—

तळवडे, चिखली, कुदळवाडी, मोशी आणि लगतच्या भागातून इंद्रायणीला मिळणाऱ्या प्रत्येक नाल्याचे ‘उगम ते नदी’ ऑडिट PCMCने सार्वजनिक का करू नये?

‘प्रदूषक कोण?’ याचे नाव जाहीर करा

PCMCने पुढील माहिती सार्वजनिक डॅशबोर्डवर प्रसिद्ध करावी:

• कोणत्या नाल्यात प्रदूषित पाणी आढळले?
• त्या नाल्याचा उगम नेमका कुठे आहे?
• पाण्यात COD/BOD, TSS, रंग, pH, धातू किंवा इतर प्रदूषक किती आढळले?
• औद्योगिक सांडपाण्याची शक्यता कुठे आहे?
• कोणत्या उद्योग/व्यवसायिक आस्थापनाजवळ अनधिकृत जोडणी आढळली?
• कोणत्या उद्योगाला PCMCने नोटीस दिली?
• कोणती माहिती MPCBला पाठवली?
• MPCBने त्यावर कोणती कारवाई केली?

PCMCने पुराव्यासह संबंधित उद्योगांची नावे सार्वजनिक केली, तर MPCBलाही तत्काळ तपासणी व नोटीस देण्यासाठी ठोस आधार मिळू शकतो.

यापूर्वी चिखली परिसरात PCMCच्या यंत्रणेने औद्योगिक सांडपाणी नदीत जाण्याच्या प्रकरणात सहा उद्योगांविरुद्ध कारवाई/नोटिसा केल्याची नोंदही आहे.

फक्त ‘MPCBची जबाबदारी’ म्हणून विषय संपणार नाही

PCMCने पूर्वी MPCBला इंद्रायणीमध्ये औद्योगिक सांडपाणी आढळत असल्याचे कळवले होते. त्याच वेळी MPCBने कोणत्याही उद्योगाला untreated effluent थेट नदीत किंवा नाल्यात सोडण्याची परवानगी नसल्याचे स्पष्ट केले होते.

NGTसमोरील PMRDAच्या नोंदींमध्येही Talawade, Chikhali, Kudalwadi, Moshi आणि लगतच्या औद्योगिक पट्ट्यातील प्रदूषणाचा मुद्दा उपस्थित करण्यात आला होता.

म्हणून “MPCB विरुद्ध PCMC” असा दोषारोपांचा खेळ करण्याऐवजी प्रत्येक संस्थेची जबाबदारी स्पष्ट करणे गरजेचे आहे.

PCMCसमोर आता 5 थेट प्रश्न

1. तळवडे–चिखली–मोशी परिसरातील सर्व नदीलगतच्या नाल्यांचे नवीन सर्वेक्षण कधी होणार?

2. प्रत्येक नाल्याच्या शेवटच्या 500 मीटरमध्ये कोणते उद्योग/व्यावसायिक आस्थापना आहेत, याची यादी सार्वजनिक होणार का?

3. औद्योगिक सांडपाण्याचा संशय असलेल्या ठिकाणी PCMC स्वतः नमुने घेऊन ते MPCBकडे पाठवणार का?

4. दोषी आढळलेल्या उद्योगांची नावे आणि कारवाईची सद्यस्थिती नागरिकांसाठी ऑनलाइन उपलब्ध केली जाणार का?

5. PCMCच्या हद्दीतून एकही untreated effluent इंद्रायणीमध्ये जाऊ नये यासाठी 24×7 River/Nalla Surveillance System कधी सुरू होणार?

मोठी यंत्रणा असताना जबाबदारीही मोठी

PCMCकडे पर्यावरण, ड्रेनेज, STP, पंपिंग स्टेशन आणि River Squadसारख्या अनेक यंत्रणा आहेत. दुसरीकडे MPCBची PCMC क्षेत्रासाठी स्वतंत्र उपप्रादेशिक कार्यालयीन व्यवस्था आहे. त्यामुळे प्रदूषण आढळल्यानंतर “कोणाची हद्द?” हा प्रश्न विचारण्याऐवजी “प्रदूषणाचा स्रोत नेमका कोणता?” हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे.

UdyogNews.in ची भूमिका स्पष्ट आहे — कोणत्याही उद्योगाला पुराव्याशिवाय दोषी ठरवणे योग्य नाही. पण प्रदूषित नाला, नमुना अहवाल आणि अनधिकृत डिस्चार्ज आढळल्यास संबंधित यंत्रणांनी उद्योगाचे नाव, अहवाल आणि कारवाईची माहिती पारदर्शकपणे जाहीर करणे हीच जनतेच्या हिताची भूमिका आहे.

इंद्रायणी वाचवण्यासाठी आता ‘दोष कोणाचा?’ पेक्षा ‘प्रदूषणाचा पाइप नेमका कुठून येतो?’ याचे उत्तर सार्वजनिक करण्याची वेळ आली आहे.

— UdyogNews.in | Industry • Regulation • Impact